Gỡ vướng Luật Xây dựng: Tìm điểm cân bằng giữa "mở" và kiểm soát

Ngày 19/3, tại Tọa đàm Góp ý dự thảo các quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành Luật Xây dựng do Tổng hội Xây dựng Việt Nam tổ chức, nhiều doanh nghiệp đã thẳng thắn nêu ra những vướng mắc phát sinh trong thực tiễn triển khai. 

Các ý kiến không chỉ phản ánh khó khăn ở cấp độ kỹ thuật, mà còn cho thấy khoảng cách giữa quy định pháp lý và vận hành thực tế của thị trường xây dựng. Trước những vấn đề này, đại diện cơ quan soạn thảo cho biết định hướng sửa đổi lần này sẽ theo hướng tăng tính linh hoạt, tiệm cận thực tiễn, song vẫn phải đảm bảo khả năng kiểm soát và áp dụng thống nhất.

Một trong những nội dung thu hút nhiều ý kiến nhất là việc dự thảo sử dụng khái niệm "phù hợp" thay cho các quy định mang tính cứng trước đây.

Nhiều doanh nghiệp bày tỏ lo ngại rằng đây là khái niệm mang tính định tính, có thể dẫn đến cách hiểu khác nhau giữa các cơ quan quản lý, đặc biệt trong thanh tra, kiểm toán, từ đó làm gia tăng rủi ro pháp lý.

Tọa đàm Góp ý dự thảo các quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành Luật Xây dựng do Tổng hội Xây dựng Việt Nam tổ chức.

Giải đáp vấn đề này, ông Hồ Ngọc Sơn - Phó Cục trưởng Cục Kinh tế - Quản lý Đầu tư Xây dựng cho biết, việc thay đổi thuật ngữ không đơn thuần là điều chỉnh câu chữ, mà phản ánh sự chuyển dịch trong tư duy quản lý.

Theo đó, chi phí đầu tư xây dựng được xác định là "chi phí dự tính trước", tức mang tính ước lượng và có thể điều chỉnh trong quá trình thực hiện, thay vì phải chính xác tuyệt đối ngay từ giai đoạn đầu. Cách tiếp cận này phù hợp với đặc thù của ngành xây dựng - nơi các yếu tố đầu vào như vật liệu, điều kiện thi công hay giải pháp kỹ thuật luôn biến động.

Tuy nhiên, ông Sơn cũng thừa nhận rằng, để khái niệm "phù hợp" không bị hiểu theo nhiều cách khác nhau, đặc biệt trong công tác hậu kiểm, việc cụ thể hóa tiêu chí áp dụng là yêu cầu bắt buộc trong quá trình hoàn thiện dự thảo.

Liên quan đến câu hỏi liệu có chấp nhận sai lệch chi phí giữa các giai đoạn hay không, ông Bùi Văn Dưỡng - Phó Cục trưởng Cục Kinh tế - Quản lý Đầu tư Xây dựng cho rằng, đây là điều khó tránh khỏi.

Ông phân tích, chi phí đầu tư xây dựng được hình thành qua nhiều bước, từ khái toán, tổng mức đầu tư đến dự toán và triển khai thi công. Trong suốt quá trình đó, các yếu tố đầu vào liên tục thay đổi, do đó việc phát sinh sai số là bình thường.

Vấn đề không nằm ở việc có sai lệch hay không, mà ở chỗ mức độ sai lệch đó có được kiểm soát và giải trình hợp lý hay không.

Theo ông Dưỡng, nếu chỉ dừng ở khái niệm "phù hợp" mà thiếu các tiêu chí cụ thể, sẽ dễ dẫn đến rủi ro trong thực thi. Do đó, dự thảo cần được thiết kế theo hướng vừa cho phép linh hoạt, vừa đảm bảo có "hàng rào kỹ thuật" đủ rõ để các cơ quan quản lý có thể áp dụng thống nhất.

Một điểm nghẽn lớn khác được doanh nghiệp nêu ra là sự chồng chéo giữa các cấp quy hoạch và các bước thiết kế - nguyên nhân khiến nhiều dự án bị kéo dài hoặc phải điều chỉnh nhiều lần.

Theo đại diện cơ quan soạn thảo, dự thảo lần này đã có điều chỉnh đáng kể theo hướng thực tiễn hơn. Cụ thể, thiết kế không còn phải đồng thời phù hợp với tất cả các cấp quy hoạch như trước, mà chỉ cần phù hợp với quy hoạch làm cơ sở lập dự án.

Quy định này được kỳ vọng sẽ giảm xung đột pháp lý, đồng thời rút ngắn thời gian chuẩn bị đầu tư.

Các diễn giả tại toạ đàm.

Bên cạnh đó, dự thảo cũng cho phép điều chỉnh một số nội dung thiết kế trong quá trình triển khai, miễn là không làm thay đổi các chỉ tiêu kinh tế - kỹ thuật chủ yếu hoặc vi phạm quy chuẩn. Điều này tạo dư địa để dự án thích ứng với thực tế thi công, vốn luôn có những yếu tố phát sinh ngoài dự kiến.

Trong bối cảnh hợp đồng xây dựng hiện chịu sự điều chỉnh của nhiều luật khác nhau, câu chuyện có nên bắt buộc áp dụng mẫu hợp đồng tiếp tục được doanh nghiệp đặt ra.

Về vấn đề này, ông Hồ Ngọc Sơn cho biết định hướng của cơ quan soạn thảo là không áp dụng cứng mẫu hợp đồng. Thay vào đó, các mẫu sẽ được công bố để các bên tham khảo, còn việc lựa chọn và vận dụng sẽ do chủ đầu tư và nhà thầu quyết định.

Cách tiếp cận này nhằm tăng tính chủ động và linh hoạt trong đàm phán, đồng thời tránh phát sinh các thủ tục mang tính hình thức.

Tuy nhiên, đại diện cơ quan soạn thảo cũng nhấn mạnh rằng việc "không bắt buộc" không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý. Ngược lại, vẫn cần có các nguyên tắc áp dụng rõ ràng để đảm bảo tính thống nhất và hạn chế tranh chấp trong quá trình thực hiện.

Không chỉ dừng ở các vấn đề hiện hữu, nhiều doanh nghiệp cũng đề nghị dự thảo cần cập nhật các xu hướng mới của ngành xây dựng như công trình xanh, tiết kiệm năng lượng và chuyển đổi số.

Tiếp thu ý kiến này, đại diện cơ quan soạn thảo cho biết sẽ tiếp tục nghiên cứu, bổ sung các quy định đối với những lĩnh vực đặc thù như công trình ngầm, đường sắt đô thị, cũng như hoàn thiện cơ chế cho các dự án sử dụng vốn ngoài ngân sách.

Đáng chú ý, việc thúc đẩy các tiêu chuẩn xanh và ứng dụng công nghệ số, bao gồm cả mô hình thông tin công trình (BIM), được xác định là xu hướng tất yếu. Tuy nhiên, để triển khai hiệu quả, cần đồng thời hoàn thiện cả cơ chế chính sách, hạ tầng dữ liệu và năng lực thực thi của các chủ thể tham gia.

Xuyên suốt các nội dung thảo luận, một vấn đề lớn được đặt ra là làm thế nào để "mở" quy định nhằm phù hợp với thực tiễn, nhưng không tạo ra khoảng trống trong quản lý.

Theo ông Bùi Văn Dưỡng, việc tăng tính linh hoạt là cần thiết trong bối cảnh ngành xây dựng luôn biến động. Tuy nhiên, nếu thiếu tiêu chí cụ thể, sự linh hoạt này có thể bị lạm dụng hoặc dẫn đến cách hiểu không thống nhất giữa các cơ quan thực thi.

Do đó, mục tiêu của việc hoàn thiện dự thảo không chỉ là tháo gỡ các vướng mắc trước mắt, mà còn phải xây dựng được một khung pháp lý cân bằng: đủ linh hoạt để thích ứng với thực tế, nhưng cũng đủ rõ ràng để đảm bảo minh bạch và kiểm soát.