Ngành thống kê hội nhập, tính toán GDP theo chuẩn quốc tế

Trao đổi với Tuổi Trẻ Online, ông Bùi Bá Cường, nguyên Vụ trưởng Vụ Hệ thống tài khoản quốc gia (nay là Ban Hệ thống tài khoản quốc gia), Cục Thống kê, Bộ Tài chính - cho rằng việc áp dụng hệ thống tài khoản quốc gia (SNA) theo chuẩn mực Liên Hợp quốc là bước ngoặt lớn đưa Thống kê Việt Nam hội nhập với thế giới. Điều này cũng mở ra cơ hội phát triển cho đất nước.

- Thưa ông, sự ra đời của hệ thống thống kê tài khoản quốc gia (SNA) đã đưa ngành Thống kê hội nhập với thế giới thế nào?

Mỗi một nền kinh tế đều có phương pháp đánh giá kết quả sản xuất của toàn bộ xã hội, toàn bộ nền kinh tế quốc dân riêng. Có thể gọi đó là phương pháp hạch toán nền kinh tế quốc gia. Và trong giai đoạn 1955 - 1975 đất nước bị chia cắt thành 2 miền Bắc, Nam, mỗi miền có một nền kinh tế khác nhau, theo đó đã áp dụng phương pháp hạch toán nền kinh tế quốc dân khác nhau.

Ở miền Bắc là nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, áp dụng phương pháp hệ thống bảng cân đối kinh tế quốc dân (MPS), do Hội đồng tương trợ kinh tế khối các nước xã hội chủ nghĩa (SEV) quy định cho các thành viên. Miền Bắc khi đó áp dụng phương pháp MPS để hạch toán nền kinh tế quốc dân, quy định lập các bảng cân đối và tính các chỉ tiêu thống kê kinh tế tổng hợp chủ yếu như: Tổng sản phẩm xã hội, thu nhập quốc dân, tích lũy và tiêu dùng…

Trong khi ở miền Nam với nền kinh tế thị trường tự do, Nha Thống kê miền Nam đã áp dụng phương pháp hạch toán quốc gia bằng hệ thống tài khoản quốc gia (SNA) của cơ quan Thống kê Liên Hợp Quốc, trong đó có lập các tài khoản và tính các chỉ tiêu thống kê kinh tế tổng hợp như: Giá trị sản xuất, tổng sản phẩm trong nước (GDP), tích lũy tài sản và tiêu dùng cuối cùng…

Đến giai đoạn 1976 - 1992, đất nước thống nhất nền kinh tế của nước ta từng bước chuyển từ kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước. Theo đó, ngành Thống kê tiếp tục áp dụng phương pháp MPS để đo (đánh giá) và phân tích kết quả sản xuất của toàn xã hội.

Nhưng bối cảnh lịch sử thay đổi, ngày 20-9-1977, Việt Nam chính thức là thành viên của Liên Hợp Quốc. Được sự đồng ý của Chính phủ (lúc đó là Hội đồng Bộ trưởng) và sự giúp đỡ Chương trình phát triển Liên Hợp quốc (UNDP) và Ủy ban Thống kê Liên Hợp quốc (UNSD) thông qua dự án VIE/88-032, hỗ trợ Việt Nam áp dụng thành công phương pháp SNA của Liên Hợp quốc.

Vì vậy, ngày 25-12-1992 Thủ tướng đã ban hành quyết định số 183/TTg quy định từ năm 1993 trở đi Việt Nam chính thức áp dụng phương pháp SNA thay cho phương pháp MPS để tính toán một số chỉ tiêu thống kê kinh tế tổng hợp, trong đó có chỉ tiêu GDP được tính chung cho cả nước và chỉ tiêu GRDP được tính cho các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương. Một số tài khoản và bảng cân đối của SNA cũng được lập cho cả nước theo định kỳ một số năm.

Có thể nói sau hơn 30 năm áp dụng hệ thống SNA, ngành Thống kê đã trưởng thành, phát triển nhờ sự quan tâm, chỉ đạo của Đảng, Chính phủ, các bộ ngành, các tỉnh, thành phố, cùng với sự trợ giúp của các tổ chức quốc tế như: UNDP, UNSD, IMF (Quỹ tiền tệ quốc tế), WB (Ngân hàng thế giới), ADB (Ngân hàng Phát triển Châu Á) và các cơ quan thống kê quốc gia của một số nước trên thế giới.

Với nỗ lực của cả ngành Thống kê, công tác thống kê tài khoản quốc gia đã có bước trưởng thành và phát triển vượt bậc, đã cung cấp thông tin kinh tế tổng hợp phục vụ các cơ quan Đảng, nhà nước các cấp, các ngành trong chỉ đạo, xây dựng, điều hành, đánh giá kết quả thực hiện chiến lược, quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội ngắn, trung và dài hạn của cả nước và từng tỉnh, thành phối. Số liệu thống kê đã đáp ứng tốt hơn nhu cầu thông tin thống kê vĩ mô tổng hợp cho các đối tượng dùng tin khác trong và ngoài nước.

Thông tin thống kê và hệ thống tài khoản quốc gia do ngành Thống kê thu thập, tổng hợp, công bố và phổ biến là nguồn thông tin chính thống, có tính pháp lý cao, được người dùng tin cậy, sử dụng.

Hệ thống tài khoản quốc gia phát triển đã thúc đẩy các lĩnh vực thống kê chuyên ngành khác cùng phát triển. Ví dụ như hệ thống các bảng phân loại thống kê thường xuyên được cập nhật, bổ sung, sửa đổi ngày càng phù hợp với thực tế, qua đó cập nhật được các phiên bản mới của Liên Hợp quốc, tạo cơ sở cho việc thu thập, tổng hợp thông tin thống kê phù hợp cho việc biên soạn SNA.

Hệ thống giá và chỉ số giá được củng cố và hoàn thiện về số lượng, nâng cao về chất lượng đáp ứng yêu cầu tính các chỉ tiêu giá trị theo giá hiện hành và giá so sánh.

Trong quá trình hội nhập quốc tế, ngành Thống kê gặp những khó khăn gì khi chuyển từ phương pháp MPS sang phương pháp SNA?

Tôi cho rằng có một số khó khăn sau, thứ nhất cơ cấu tổ chức của hệ thống thống kê Nhà nước chưa thực sự ổn định và phù hợp với quy trình biên soạn hệ thống tài khoản quốc gia gắn với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin. Chẳng hạn mô hình tổ chức thống kê chưa thể hiện được thống kê tài khoản quốc gia là trung tâm, là xương sống của thống kê kinh tế. Tổ chức và cán bộ làm công tác thống kê tài khoản quốc gia chưa ổn định.

Thứ hai nguồn số liệu để biên soạn các chỉ tiêu thống kê, các bảng và tài khoản thống kê… còn chậm và thiếu chi tiết, các hệ số sử dụng để biên soạn chưa được cập nhật thường xuyên.

Thứ ba sự phối hợp và điều phối hoạt động thống kê (đặc biệt liên quan đến lĩnh vực biên soạn tài khoản quốc gia chưa hiệu quả.

Thứ tư năng lực của cán bộ công chức thống kê nói chung, cán bộ công chức thống kê tài khoản quốc gia chất lượng cao còn thiếu.

Cuối cùng là thực thi pháp Luật Thống kê còn yếu kém ở tất cả các đối tượng có liên quan, người cung cấp thông tin thống kê đầu vào đến người sử dụng thông tin thống kê.

- Vậy các hợp tác quốc tế đã tăng độ tin cập của con số thống kê ra sao, ngành cần làm gì để nâng cao độ tin cậy của những con số, để những con số thống kê "biết nói"?

Trong nhiều năm qua Thống kê Việt Nam đã có những bước chuyển mình mạnh mẽ trong phương pháp đo lường và phân tích ở nhiều lĩnh vực thống kê, từ Thống kê tổng hợp, thống kê giá cả, thống kê lao động, thống kê tài chính chính phủ, đến thống kê tài chính - tiền tệ… Điều này thể hiện ở phạm vi bao phủ, tần suất và tính kịp thời của số liệu thống kê. Số liệu thống kê đã trở thành nền tảng cho việc hoạch định chính sách dựa trên số liệu và có thể so sánh trên phạm vi quốc tế.

Cụ thể thống kê Việt Nam đã cam kết hài hòa dữ liệu với chuẩn mực quốc tế để nhanh chóng đưa nước ta thành một trong những quốc gia có hệ thống thống kê tiên tiến trong khu vực.

Cục Thống kê đã phối hợp chặt chẽ với các đối tác như IMF, WB, ADB, ILO, Asean, các chuyên gia quốc tế để thống nhất khái niệm, phương pháp đo lường và hệ thống chỉ tiêu thống kê. Từng bước trở thành một số ít các nước đang phát triển ở châu Á có khả năng sản xuất dữ liệu thống kê ở lĩnh vực tài khoản quốc gia, giá cả, lao động kịp thời, chất lượng cao, có thể so sánh quốc tế, được các đối tác ghi nhận rộng rãi.

Thống kê Việt Nam cũng cho thấy khả năng thích ứng nhanh trước những thay đổi của thời cuộc, có cách tiếp cận chủ động, tiên phong, sáng tạo, linh hoạt, kịp thời và hướng tới tương lai trước những thay đổi của nền kinh tế trong nước và thế giới.

Điều này thể hiện qua việc đẩy mạnh chuyển đổi số trong công tác thu thập và xử lý dữ liệu, áp dụng phương pháp phỏng vấn trực tiếp bằng máy tính (CAPI), mở rộng sử dụng dữ liệu hành chính và kết nối với các cơ sở dữ liệu khác, trí tuệ nhân tạo (AI) đã được áp dụng ở một số khâu như làm sạch và phân loại dữ liệu tự động… giúp Thống kê Việt Nam theo kịp tốc độ kỷ nguyên số.

Tuy nhiên ngành thống kê cần cải thiện cách tính toán GDP hàng quý, đặc biệt là vấn đề điều chỉnh mùa vụ, thiếu chỉ số giá bất động sản và các chỉ số có liên quan…

Để tiếp tục nâng cao độ tin cậy của những con số ngành thống kê cầntriển khai thực hiện các nhiệm vụ và giải pháp chủ yếu của Chiến lược phát triển thống kê Việt Nam giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Trong đó tập trung vào hoàn thiện thể chế, đổi mới mô hình tổ chức, phát triển nguồn nhân lực. Xây dựng, hoàn thiện, ban hành và áp dụng các tiêu chuẩn, quy trình, mô hình thống kê. Hiện đại hóa hoạt động thu thập, xử lý và quản trị dữ liệu.

Đổi mới hoạt động xác định nhu cầu, phân tích, dự báo, biên soạn và phổ biến thông tin thống kê. Đẩy nhanh tư liệu hóa, chuyển đổi số trong công tác thống kê. Mở rộng, nâng cao chất lượng và hiệu quả hợp tác quốc tế, thống kê nước ngoài trong công tác thống kê.