Tại tờ trình đề xuất đưa dự án luật sửa đổi, bổ sung một số điều luật Đất đai, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề xuất công nhận quyền sử dụng đất (cấp sổ hồng) với các trường hợp mua đất bằng giấy tay trong giai đoạn từ sau ngày 1/7/2014 đến 1/8/2024, thời điểm luật Đất đai 2024 có hiệu lực.
Trong thực tế, hơn một thập niên qua, dù quy định pháp luật về chuyển nhượng quyền sử dụng đất ngày càng chặt chẽ, vẫn tồn tại một lượng lớn giao dịch được thực hiện bằng giấy viết tay, không công chứng, chứng thực hoặc chưa đủ điều kiện pháp lý.
Hệ quả là nhiều người mua đất không thể làm sổ đỏ, gặp khó khi thế chấp vay vốn, chuyển nhượng hoặc luôn đối mặt nguy cơ tranh chấp.
Do đó, nếu được hợp thức hóa theo hướng có kiểm soát, đề xuất mới được kỳ vọng sẽ đưa các giao dịch tồn đọng này vào hệ thống quản lý chính thức, góp phần minh bạch hóa thị trường bất động sản.
Không ít trường hợp đất đã qua nhiều lần mua bán bằng giấy tay nhưng đến nay vẫn chưa thể hoàn tất thủ tục pháp lý.
Ở góc độ pháp lý, luật sư Trần Đức Phượng, Đoàn Luật sư TP.HCM, chia sẻ trên báo Người Lao Động cho rằng cần hiểu chính xác bản chất của các giao dịch này để tránh nhầm lẫn trong áp dụng pháp luật.
Theo luật sư Phượng, cách gọi phổ biến như "đất giấy tay", thực chất chỉ là cách nói thông thường, chưa phản ánh đầy đủ khái niệm pháp lý trong các quy định hiện hành.
Ông cho rằng cụm từ đúng phải là "theo quy định pháp luật", bởi mỗi trường hợp sử dụng đất sẽ có điều kiện công nhận khác nhau.
Theo như Luật Đất đai năm 2024 và Nghị định 151/2024 có quy định về một số trường hợp người dân mua đất đất bằng giấy tay từ trước ngày 1/8/2024 khi luật Đất đai 2024 có hiệu lực sẽ được cấp sổ hồng.
Thứ nhất, hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất ổn định mà có giấy tờ mua đất, mua nhà ở gắn liền với đất ở được lập trước ngày 15/10/1993 thì được cấp sổ hồng và không phải nộp tiền sử dụng đất.
Giấy tờ này không bắt buộc phải công chứng, chứng thực, nhưng phải được UBND cấp xã xác nhận là đã sử dụng đất trước ngày 15/10/1993.
Thứ hai, nếu người đang sử dụng đất có một trong các loại giấy tờ như giấy tờ cấp từ thời kỳ trước, giấy chứng nhận tạm thời, giấy tờ hợp lệ theo chính sách đất đai trước đây... nhưng giấy tờ đó đứng tên người khác thì vẫn có thể được cấp sổ hồng nếu có giấy tờ về việc mua đất có chữ ký của các bên; đến trước ngày 1/8/2024 vẫn chưa thực hiện thủ tục sang tên theo quy định; đất không có tranh chấp. Trường hợp này, người sử dụng đất phải thực hiện nghĩa vụ tài chính khi được cấp sổ hồng.
Như vậy, các trường hợp quy định tại điều 137 Luật Đất đai năm 2024 là các trường hợp mua nhà đất bằng giấy tay mà giao dịch xảy ra trước thời điểm ngày 15/10/1993 (ngày Luật Đất đai năm 1993 có hiệu lực).
Ngoài ra Nghị định 151/2024 cũng hướng dẫn thủ tục cấp sổ hồng cho người mua đất nhưng chưa hoàn tất thủ tục chuyển quyền (sang tên) theo quy định pháp luật.
Trường hợp thứ nhất là người sử dụng đất đang có một trong các giấy tờ được quy định trong Luật Đất đai các thời kỳ, như Luật Đất đai 2003, 2013 hoặc 2024. Những trường hợp này đủ điều kiện đăng ký đất đai lần đầu và được cấp giấy chứng nhận.
Trường hợp thứ hai là người nhận chuyển nhượng từ người có giấy tờ hợp lệ theo quy định. Theo khoản 5 Điều 137 Luật Đất đai 2024, người nhận chuyển nhượng vẫn có thể được cấp giấy chứng nhận nếu có giấy tờ chứng minh việc mua bán, chuyển nhượng.
Đây chính là nhóm giao dịch mà người dân thường gọi là "giấy tay", tức hợp đồng không công chứng hoặc chứng thực. Tuy nhiên, giao dịch phải được thể hiện bằng giấy tờ cụ thể chứ không chấp nhận thỏa thuận bằng lời nói.
Thay đổi giá điện theo khung giờ, nhiều người lo lắng hóa đơn tiền điện tăng caoĐỌC NGAYTrường hợp thứ ba là người sử dụng đất không có bất kỳ giấy tờ nào theo quy định của Luật Đất đai, kể cả người sử dụng trước đó. Dù vậy, pháp luật vẫn cho phép đăng ký đất đai lần đầu và xem xét cấp giấy chứng nhận nếu đáp ứng điều kiện sử dụng ổn định theo từng giai đoạn.
Theo luật sư Phượng, nhiều người hiện đang hiểu chưa đúng rằng chỉ cần mua bán bằng giấy tay là có thể sang tên, cập nhật biến động trên giấy chứng nhận. "Đây là cách hiểu không chính xác và có thể làm phát sinh thêm tranh chấp" - ông nói.
Bởi các trường hợp chuyển nhượng quyền sử dụng đất đã có sổ đỏ nhưng không công chứng hoặc chứng thực vẫn phải thực hiện đầy đủ thủ tục theo quy định pháp luật hiện hành.
Theo Bộ TN&MT, việc hợp thức hóa có kiểm soát không chỉ bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dân mà còn giúp đưa các giao dịch “ngoài luồng” vào hệ thống quản lý chính thức.
Quỳnh Chi (t/h)
