TS Nguyễn Chí Hiếu
Lo ngại về suy giảm thặng dư thương mại
Tại phiên thảo luận “Vĩ mô 2026 - Việt Nam trước các cú sốc bên ngoài và cơ hội bên trong” trong khuôn khổ Vietnam Investment Forum - Summer Summit hôm 11/6, các chuyên gia đã dành nhiều thời gian phân tích diễn biến nhập siêu gia tăng, khả năng hấp thụ dòng vốn FDI cũng như những giải pháp giúp Việt Nam nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.
TS. Phan Đức Hiếu, Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội khóa XVI, Đại biểu Quốc hội khóa XVI, cho biết những lo ngại về xu hướng suy giảm thặng dư thương mại thực tế đã xuất hiện từ khá sớm.
Theo ông Hiếu, từ đầu năm ngoái, nhóm nghiên cứu đã tiến hành thống kê số liệu xuất nhập khẩu của Việt Nam trong vòng 4 năm và nhận thấy một xu hướng đáng chú ý: tổng kim ngạch thương mại vẫn tăng trưởng nhưng thặng dư thương mại lại giảm dần theo thời gian.
“Chúng tôi đã bắt đầu lo ngại về vấn đề này từ giai đoạn 2024 - 2025 chứ không phải đến bây giờ. Điều gây bất ngờ duy nhất là tình trạng nhập siêu mạnh diễn ra trong năm nay, còn việc thặng dư thương mại sụt giảm vốn đã mang tính tích lũy hệ thống từ trước”, ông Hiếu nhận định.
Dẫn số liệu 5 tháng đầu năm, ông cho biết tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam đạt khoảng 445 tỷ USD. Trong đó, nhập khẩu vào khoảng 225 - 226 tỷ USD, dẫn tới mức nhập siêu khoảng 13,8 tỷ USD.
Theo ông Hiếu, có quan điểm cho rằng mức nhập siêu hiện nay chủ yếu xuất phát từ việc doanh nghiệp tăng cường nhập khẩu nguyên vật liệu để phục vụ sản xuất và đẩy mạnh xuất khẩu trước khi các chính sách thuế mới có hiệu lực. Tuy nhiên, dù cách lý giải này có thể đúng ở một mức độ nhất định, điều quan trọng là cần tìm lời giải cho vấn đề từ gốc rễ thay vì chỉ xử lý các yếu tố ngắn hạn.
Liên quan đến con số nhập siêu 13,8 tỷ USD, ông Nguyễn Duy Linh, Tổng Giám đốc CTCP Chứng khoán Sài Gòn - Hà Nội (SHS), cho rằng có hai nguyên nhân chính.
Thứ nhất là yếu tố giá cả và thứ hai là tâm lý lo ngại đứt gãy chuỗi cung ứng trong bối cảnh chiến tranh, khiến nhiều doanh nghiệp chủ động tăng nhập khẩu nguyên vật liệu.
Thứ hai, theo ông, lượng hàng hóa nhập khẩu trong hai quý đầu năm sẽ trở thành nguồn lực đầu vào cho hoạt động sản xuất trong quý 3 và quý 4, vì vậy đây có thể được xem là một tín hiệu tích cực đối với triển vọng sản xuất trong thời gian tới.
Thu hút FDI tốt chưa đủ
Ông Nguyễn Duy Linh, Tổng Giám đốc Chứng khoán SHS.
Mặc dù bức tranh FDI trong 5 tháng đầu năm ghi nhận nhiều tín hiệu tích cực khi vốn đăng ký tăng khoảng 10% so với cùng kỳ năm trước, mức cao nhất trong vòng 5 năm trở lại đây. Đáng chú ý, khoảng 83% lượng vốn đăng ký tập trung vào lĩnh vực chế biến, chế tạo, cho thấy Việt Nam vẫn giữ vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Tuy nhiên vị lãnh đạo SHS cũng chỉ ra một hạn chế lớn là khả năng lan tỏa của dòng vốn FDI vào khu vực doanh nghiệp trong nước vẫn còn thấp.
“Câu hỏi đặt ra không phải là Việt Nam có năng lực thu hút FDI hay không, mà là chúng ta có năng lực hấp thụ nguồn vốn đó một cách hiệu quả hay không”, ông Linh nhấn mạnh.
Từ góc độ chiến lược dài hạn, TS. Phan Đức Hiếu cho rằng Việt Nam cần xây dựng lại chiến lược xuất nhập khẩu phù hợp với bối cảnh mới.
Ông cho biết trong Nghị quyết về kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm đã đề cập đến việc xây dựng lại chiến lược xuất nhập khẩu quốc gia. Theo ông, đây cần là một chiến lược toàn diện, bao quát cả hàng hóa và dịch vụ với lộ trình bài bản, thay vì chỉ tập trung vào việc mở rộng thị trường.
Để giảm sự phụ thuộc vào khu vực FDI, ông Hiếu nhấn mạnh sự cần thiết phải hình thành các chuỗi giá trị do doanh nghiệp Việt Nam làm chủ.
“Chúng ta cần những doanh nghiệp đầu tàu đủ sức dẫn dắt các chuỗi xuất khẩu trong nước và quốc tế. Thậm chí, Việt Nam cần có chiến lược thúc đẩy đầu tư ra nước ngoài một cách chuyên nghiệp để xây dựng các chuỗi liên kết bền vững của riêng mình”, ông nói.
Theo vị đại biểu Quốc hội, Việt Nam không phủ nhận vai trò của việc tham gia vào chuỗi cung ứng của các đối tác nước ngoài. Tuy nhiên, hiệu quả lan tỏa từ quá trình này đến nay vẫn còn hạn chế và cần được giải quyết bằng những giải pháp căn cơ hơn.
Để nâng cao năng lực hấp thụ vốn, theo ông Nguyễn Duy Linh, Việt Nam cần đẩy mạnh phát triển công nghiệp phụ trợ, nâng cao năng suất lao động và thúc đẩy đổi mới công nghệ. Ông đánh giá cao các chủ trương mới của Bộ Chính trị, trong đó có Nghị quyết 57 về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo nhằm tháo gỡ những điểm nghẽn hiện nay.
Bên cạnh đó, mục tiêu hình thành thêm nhiều doanh nghiệp tư nhân quy mô lớn song hành với khu vực FDI cùng Chương trình đổi mới sáng tạo giai đoạn 2026 - 2035 được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng cho chiến lược cạnh tranh quốc gia trong giai đoạn tới.
Theo ông Linh, nếu mục tiêu tăng trưởng hai con số được hiện thực hóa, thị trường vốn và thị trường chứng khoán sẽ là những lĩnh vực hưởng lợi đáng kể từ quá trình này.
