TS. Bùi Thị Liên cho rằng tội phạm mạng hiện nay không hoạt động ngẫu hứng mà xây dựng các kịch bản thao túng tâm lý rất bài bản. - Ảnh: MoMo
Lừa đảo tài chính trực tuyến diễn ra phức tạp
Không còn là những vụ giả mạo tin nhắn hay hack tài khoản, đánh cắp mật khẩu diễn ra đơn lẻ, các kịch bản lừa đảo ngày càng tinh vi hơn, được cá nhân hóa mạnh hơn và liên tục đánh vào tâm lý người dùng thông qua cảm giác khẩn cấp, sợ hãi hoặc kỳ vọng lợi nhuận.
Đáng chú ý, những vụ việc như một chuyên gia kinh tế bị hack mất 500 triệu đồng, hay một nữ chủ doanh nghiệp tại TP.HCM trình báo bị lừa hơn 434 tỉ đồng sau khi tham gia đầu tư trực tuyến, càng cho thấy một thực tế đáng lo ngại: trong phần lớn các vụ lừa đảo hiện nay, kẻ gian không còn chủ yếu khai thác lỗ hổng công nghệ, mà nhắm trực tiếp vào cảm xúc, lòng tin và những "điểm mù nhận thức" rất con người.
Không chỉ người lớn tuổi hay những người ít tiếp xúc công nghệ mới rơi vào tầm ngắn của lừa đảo. Ngay cả những người có kiến thức tài chính, thường xuyên giao dịch online hay hiểu biết về bảo mật cũng có thể bị cuốn vào các kịch bản thao túng tâm lý được thiết kế ngày càng chuyên nghiệp.
AI đang biến lừa đảo thành một "ngành công nghiệp"
Tại Diễn đàn Digital Trust in Finance 2026, Trung tá, TS. Bùi Thị Liên - chuyên gia Tâm lý học tội phạm, Học viện An ninh nhân dân - cho rằng tội phạm mạng hiện nay không hoạt động ngẫu hứng mà xây dựng các kịch bản thao túng tâm lý rất bài bản. Có những mô hình lừa đảo đang lặp đi lặp lại với cùng một công thức: tiếp cận - xây dựng niềm tin - thao túng tâm lý - chiếm đoạt tài sản. Trong đó, thao túng tâm lý là giai đoạn quan trọng nhất.
"Bản chất của thao túng tâm lý chính là tạo ra sự phụ thuộc tiêu cực về mặt cảm xúc", TS. Bùi Thị Liên nhận định. Khi rơi vào trạng thái này, nhiều người thực hiện các yêu cầu chuyển tiền hoàn toàn tự nguyện mà không nhận ra mình đang bị dẫn dắt.
Đó cũng là lý do ngay cả những người có học thức, hiểu biết công nghệ hoặc kinh nghiệm tài chính vẫn có thể trở thành nạn nhân. Theo chuyên gia, càng tin rằng mình đủ tỉnh táo và khó bị lừa, con người càng dễ rơi vào "thiên kiến xác nhận" - xu hướng chỉ tìm kiếm những thông tin củng cố điều mình muốn tin và bỏ qua các tín hiệu cảnh báo ngược lại.
Sự phát triển của AI đang khiến các kịch bản lừa đảo được cá nhân hóa với tốc độ nhanh hơn và độ chính xác cao hơn. Chỉ từ những dữ liệu công khai trên mạng xã hội như thói quen, mối quan hệ, công việc hay hành vi tiêu dùng, các đối tượng - dù không phải là hacker chuyên nghiệp hay am hiểu công nghệ - cũng có thể xây dựng những kịch bản tiếp cận rất sát với từng nạn nhân, tạo ra những phi vụ lừa đảo rất tinh vi ở quy mô "công nghiệp".
Điều này khiến bài toán chống lừa đảo hiện nay, không thể chỉ dừng ở việc phát hiện giao dịch bất thường hay ngăn chặn tấn công kỹ thuật nữa.
"Khoảng dừng" tạo ra khoảnh khắc đủ tỉnh táo
Theo dữ liệu từ MoMo, hơn 90% trường hợp gian lận hiện nay xuất phát từ việc người dùng tự thực hiện giao dịch dưới tác động thao túng tâm lý. Đáng chú ý hơn, khoảng 70% nạn nhân thuộc nhóm dưới 25 tuổi, trong đó gần một nửa là sinh viên dưới 22 tuổi.
Khi phần lớn rủi ro không còn đến từ việc hệ thống bị tấn công mà đến từ những quyết định sai lầm của người dùng, thì việc thêm thật nhiều lớp mật khẩu, cũng khó làm thay đổi kết quả cuối cùng. Cách xây dựng lớp bảo vệ "ví tiền" của người dùng buộc phải thay đổi.
Ông Nguyễn Mạnh Tường, đồng sáng lập, đồng Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng giám đốc MoMo đánh giá, thách thức trong cuộc chiến chống lừa đảo hiện nay, không còn chỉ là phát hiện giao dịch bất thường nhanh đến đâu, mà là làm sao nhận diện đúng thời điểm người dùng đang dễ đưa ra quyết định sai lầm nhất.
Ông Nguyễn Mạnh Tường đánh giá, thách thức trong cuộc chiến chống lừa đảo hiện nay - Ảnh: MoMo
Thay vì chỉ tập trung phát hiện giao dịch bất thường hoặc ngăn chặn tấn công kỹ thuật, nhiều nền tảng tài chính số bắt đầu chuyển sang một hướng tiếp cận mới: nhận diện các dấu hiệu thao túng tâm lý và can thiệp trước khi người dùng đưa ra quyết định.
Hiện nay, trên nền tảng MoMo, người dùng đã có thể chủ động tăng thêm lớp xác minh cho giao dịch thông qua các tính năng như xác thực sinh trắc học, cảnh báo giao dịch bất thường hoặc công cụ tra cứu và báo cáo lừa đảo. Song song với đó, hệ thống công nghệ phía sau liên tục đánh giá rủi ro theo thời gian thực dựa trên nhiều tín hiệu khác nhau như thiết bị sử dụng, hành vi giao dịch, lịch sử tương tác hay ngữ cảnh thanh toán nhằm phát hiện những dấu hiệu bất thường.
Người dùng MoMo đã có thể chủ động tăng thêm lớp xác minh cho giao dịch - Ảnh: MoMo
Đây cũng là lý do các hệ thống phòng vệ bắt đầu chuyển từ tư duy "chặn giao dịch" sang việc tạo ra những "khoảng dừng cảnh giác" trước khi người dùng tiếp tục thao tác. Khoảng dừng đó có thể xuất hiện dưới dạng cảnh báo bất thường, bước xác minh bổ sung hoặc lời nhắc kiểm tra lại thông tin giao dịch trước khi tiếp tục.
Theo dữ liệu từ MoMo, hệ thống hiện cảnh báo gần 29.000 giao dịch bất thường mỗi ngày và chủ động cảnh báo hơn 10.000 người dùng trước nguy cơ rủi ro. Đáng chú ý, 99,5% người dùng sau khi nhận cảnh báo đã dừng lại suy nghĩ trước khi tiếp tục giao dịch.
Chỉ vài giây chậm lại như vậy, đôi khi đã là đủ để phá vỡ trạng thái bị dẫn dắt cảm xúc - yếu tố đứng sau phần lớn các vụ lừa đảo tài chính hiện nay. Bởi lẽ, thứ giúp ngăn một vụ lừa đảo không chỉ là thêm một lớp mật khẩu, mà chính là một khoảnh khắc đủ tỉnh táo để dừng lại và nghi ngờ.
